Temiz Oda Validasyon Testleri: DOP ve Partikül Ölçümü (ISO 14644)
Mühendislik Özeti
İlaç, medikal cihaz ve mikroelektronik tesislerinde üretimin güvenliğini kanıtlayan temiz oda validasyon testleri, ISO 14644 ve GMP Annex 1 regülasyonlarına göre periyodik olarak yapılmak zorundadır. Tesisin kalbi olan HEPA filtrelerdeki mikroskobik kaçakları bulmak için fotometre destekli DOP (PAO) Filtre Sızdırmazlık Testi uygulanır. Ardından havadaki kirlilik yükünü ölçmek için Lazer Partikül Sayım cihazlarıyla alanın her metrekaresinden numune alınır. Buna ek olarak Fark Basınç, Sıcaklık/Nem, Recovery (Geri Kazanım) ve Hava Akış (Duman) testlerinden başarıyla geçen temiz odalar, T.C. Sağlık Bakanlığı ve uluslararası FDA/EMA denetimlerinde onay almaya hak kazanır.
İlaç ve Medikal Sanayisinde Sıfır Tolerans: Neden Validasyon?
Sıradan bir binanın veya ofisin havalandırma sisteminde amaç sadece insanlara serin veya sıcak bir konfor sunmaktır. Ancak konu ilaç üretimi (parenteral, aşı, likit, solid), biyoteknoloji laboratuvarları veya ameliyathaneler olduğunda; havadaki gözle görülmeyen yarım mikronluk tek bir toz zerresi veya bakteri, bir şırınganın içine girerek hastanın hayatına mal olabilir.
Bu korkunç senaryoları engellemek için kurulan “Temiz Odalar (Cleanroom)”, devasa bir mekanik ekosistemdir. Ancak Sağlık Bakanlığı, FDA veya EMA denetçileri geldiğinde “Biz buraya çok iyi klimalar taktık, içerisi tertemiz” demeniz hiçbir anlam ifade etmez. Denetçiler mühendislik beyanlarına değil, kalibre edilmiş cihazlarla alınmış dijital kanıtlara bakarlar. İşte kurulan mekanik tesisatın (HVAC) tasarıma, uluslararası GMP (İyi Üretim Uygulamaları) ve ISO 14644 standartlarına uygun çalıştığını matematiksel olarak ispatlama sürecine Temiz Oda Validasyon Testleri (Cleanroom Qualification/Validation) denir.
Temiz Oda (Cleanroom) Nedir ve Nasıl Sınıflandırılır?
Temiz oda, havadaki partikül konsantrasyonunun kontrol altında tutulduğu, partiküllerin içeri girmesini, içeride oluşmasını ve tutulmasını en aza indirecek şekilde tasarlanan izole kapalı alanlardır. Odalar, 1 metreküp (m³) hava içindeki toz miktarının sınırına göre sınıflandırılır. Dünyada geçerli en temel standart ISO 14644-1 normudur.
| ISO 14644-1 Sınıfı | Eski FED STD 209E Karşılığı | GMP Annex 1 Karşılığı | 0.5 Mikron Maksimum Partikül Limiti (1 m³ havada) |
|---|---|---|---|
| ISO 5 | Class 100 | Grade A / B | Maksimum 3.520 adet |
| ISO 6 | Class 1.000 | – | Maksimum 35.200 adet |
| ISO 7 | Class 10.000 | Grade C | Maksimum 352.000 adet |
| ISO 8 | Class 100.000 | Grade D | Maksimum 3.520.000 adet |
Temiz Oda Validasyon Testleri Nelerdir? (Genel Bakış)
Güncel Mekanik güvencesiyle mekanik tesisat tasarımı ve kurulumu yapılan temiz odaların sertifikasyonu için, ISO 14644-3 standartlarında tanımlanmış şu testler sırasıyla icra edilir:
- Hava Debisi, Hava Hızı ve ACH (Hava Değişim Katsayısı) Ölçümü
- HEPA / ULPA Filtre Donanımı Sızdırmazlık Testi (DOP / PAO Testi)
- Fark Basınç (Differential Pressure) Ölçümü
- Havadaki Partikül Konsantrasyonunun Ölçümü (Partikül Sayımı)
- Geri Kazanım (Decontamination / Recovery) Testi
- Hava Akış Yönü Karakteristiğinin Görselleştirilmesi (Duman Testi)
- Sıcaklık ve Bağıl Nem Dağılımı Testi
DOP (PAO) Filtre Sızdırmazlık Testi: HEPA’nın Röntgeni
Temiz odanın kalbi Klima Santrali (AHU) ise, ciğerleri kesinlikle HEPA (High Efficiency Particulate Air) filtrelerdir. H13 veya H14 sınıfı HEPA filtreler, havada uçuşan mikroskobik bakterilerin ve tozların %99.995’ini tutmak üzere tasarlanmıştır. Ancak filtrenin fabrikasyon olarak sağlam olması yetmez. Montaj esnasında filtrenin çerçevesine silikon tam sürülmemişse, contası ezilmişse veya kağıdına ufacık bir vida bile değmişse, sistem taze hava basarken o mikroskobik yırtıktan odaya milyarlarca partikül fışkırır.
Bunu test etmek için sektörel adıyla DOP Testi, güncel adıyla PAO (Poli Alfa Olefin) Testi uygulanır. Sızdırmazlık testi adımları şöyledir:
- Klima santralinin içine aerosol jeneratörü ile PAO yağı yakılarak devasa ve yoğun bir “yapay test dumanı” basılır (Upstream / Filtre Öncesi Konsantrasyon).
- Bu yoğun duman, kanallardan geçerek temiz oda tavanındaki HEPA filtrelere kadar gelir ve filtrenin arka yüzeyine tam bir baskı yapar.
- Test mühendisi, odanın içindeyken Fotometre (Photometer) cihazının probunu (okuma ucunu) HEPA filtrenin yüzeyinde ve kenar contalarında milimetrik olarak dolaştırır (Downstream / Filtre Sonrası Okuma).
Fotometre ekranındaki sızıntı (kaçak) değeri %0.01’in altındaysa HEPA filtre “Geçti (Pass)” raporu alır. Eğer bir kaçak varsa, ya conta sıkılır ya da filtre çöpe atılıp yenisiyle değiştirilir.
Havada Uçuşan Partikül Ölçümü ve Sayımı (ISO 14644-1)
Odaya saatte binlerce metreküp hava basıldı, filtrelerde yırtık olmadığı (DOP testi ile) ispatlandı. Peki oda gerçekten ISO sınıfına ulaştı mı? İlacın veya çipin üretileceği o kritik masanın üzerinde hava temiz mi?
Bunu dijital olarak belgelemek için Lazer Partikül Sayım Cihazları (Particle Counter) kullanılır. Test esnasında izometrik numune alma probu hava akış yönüne (yukarıya) doğru tutulur. Cihaz belirli bir litrede (Örn: 28.3 L/dk veya 50 L/dk) havayı içine vakumlar. Cihazın içinden geçen havadaki tozlar, lazer huzmesini keserek dijital olarak “Tık tık tık” sayılır.
(N = Test edilecek nokta sayısı, A = Temiz odanın metrekare cinsinden alanı)
Sayımlar iki kritik partikül boyutu için yapılır: 0.5 Mikron ve 5.0 Mikron. Testin geçerli sayılması için elde edilen sayım sonuçlarının %95 Güvenilirlik Sınırı (UCL) dahilinde, hedeflenen ISO veya GMP sınıfı limitlerinin altında çıkması şarttır.
Fark Basınç (Differential Pressure) Testi ve Kaskad Akış
Temiz oda validasyon testleri içindeki en hayati mekanik terazi “Fark Basınç”tır. İlaç tesislerinde odalar arası kapılar açıldığında pis havanın (koridor havasının) temiz odaya girmesi kesinlikle istenmez. Bunu engellemenin yolu odayı bir balon gibi şişirmektir (Pozitif Basınç).
Eğer koridorun basıncı 10 Pascal (Pa) ise, temiz oda içi 25 Pascal olarak ayarlanır. Kapı açıldığında, basıncı yüksek olan temiz odadan koridora doğru (dışarıya) görünmez bir hava duvarı fışkırır ve pisliğin içeri girmesi engellenir. Zehirli (Onkolojik) ilaç veya virüs çalışan P3 laboratuvarlarında ise tam tersine, içerideki virüs dışarı çıkmasın diye oda Negatif Basınçta tutulur.
Geri Kazanım (Recovery) Testi: Odanın Kendini Temizleme Hızı
Bir ameliyathanede veya temiz odada içerideki doktorlar yoğun bir operasyon yaptı, koli açıldı veya yere malzeme düştü. Odanın içi bir anda partiküle (toza) boğuldu. Tesisin havalandırma sisteminin (HVAC), içerideki bu devasa kirliliği ne kadar sürede emip dışarı atabildiğini ve odayı yeniden “Temiz Oda” statüsüne getirebildiğini ölçen teste Geri Kazanım (Recovery) Testi denir.
Odaya suni olarak yapay duman sıkılarak partikül seviyesi hedef sınırın tam 100 katına çıkarılır. Ardından kronometre başlatılır. ISO 14644 standartlarına göre başarılı bir HVAC tasarımının, odayı en geç 15 ila 20 dakika içinde eski temiz haline geri döndürmesi zorunludur.
Hava Akış Karakteristiği ve Görselleştirme (Smoke Test)
Kalite güvence müdürlerinin ve müfettişlerin en sevdiği testtir. Çünkü dijital rakamlar yerine doğrudan “gözle” görülür. Temiz odaya (özellikle ISO 5 Laminar Flow kabinlerin altına) özel bir duman çubuğu (Smoke Tube) veya su buharı üreten bir jeneratör konur.
Kameralar kayda girer. Tavandan aşağıya doğru süzülen hava dumanı aşağıya itmelidir. Eğer duman aşağıya düzgün bir perde (Laminar) halinde inmiyor da türbülans yapıp havaya kalkıyorsa, içerideki makinelere çarpıp girdap yaratıyorsa, o havanın havada asılı mikropları masanın üzerine indireceği anlaşılır ve sistem red yer. Duman (Smoke) Testi video kayıtları, FDA ve GMP validasyon dosyalarının vazgeçilmez bir eklentisidir.
Güncel Mekanik İle ISO ve GMP Uyumlu Temiz Oda Taahhüdü
Temiz oda mühendisliği şakaya gelmez; iklimlendirme (soğutma) altyapısından panellere, hepa filtre kutularından egzoz şaftlarına kadar tesisatın her santimetresi milimetrik mühendislik hesaplarıyla kurgulanmalıdır.
Güncel Mekanik olarak; İstanbul, Tekirdağ (Çerkezköy, Çorlu, Kapaklı, Ergene, Muratlı, Malkara), Edirne, Kırklareli (Lüleburgaz, Babaeski) ve Kocaeli (Gebze) bölgelerindeki ilaç, gıda, medikal plastik, savunma sanayii ve entegre devre (çip) üreticilerine ISO 14644 Sınıf 5, 6, 7 ve 8 temiz oda (cleanroom) anahtar teslim taahhüt hizmeti sunuyoruz. Validasyon ekiplerinin ilk testte onay vereceği sıfır riskli, kaskad fark basınçlarına tam uyumlu profesyonel HVAC altyapılarını kendi imalat ve mühendislik kadromuzla kuruyoruz.
Kuracağınız veya revize edeceğiniz tesisin sektörünü seçin; mühendislerimiz ISO 14644 standartlarında HVAC kapasite hesabı ve anahtar teslim taahhüt raporu sunsun.
Temiz oda validasyon testleri ne sıklıkla yapılmalıdır?
ISO 14644-2 standardına göre ve Sağlık Bakanlığı GMP kuralları gereği, ISO 5 (Grade A ve B) gibi çok kritik steril üretim alanlarının validasyon testleri (partikül sayımı ve HEPA sızdırmazlık) her 6 ayda bir yenilenmek zorundadır. ISO 7 ve ISO 8 (Grade C ve D) gibi daha düşük riskli üretim veya ambalaj alanlarında ise bu periyot yılda 1 kez (12 ay) olarak belirlenmiştir. Ayrıca odanın HVAC sistemine veya panellerine majör bir bakım yapıldığında periyot beklenmeden testler tekrarlanır.
Partikül ölçümünde cihaz neden farklı noktalara taşınır?
Temiz odanın içindeki havanın kalitesi her santimetrekarede homojen (eşit) olmayabilir. Odanın kapıya yakın kısımları ile HEPA filtreye en uzak köşelerindeki partikül miktarı değişkendir. Tesisin tamamının güvenli olduğunu istatistiksel olarak kanıtlamak için, ISO 14644-1 metriklerine göre odanın alanının (m²) karekökü alınır ve elde edilen rakam kadar cihaz farklı noktalara taşınarak (ızgara/grid yöntemiyle) numune alınır.